Meryem Süresi İçindeki İsimlerin Arketipleri Üzerine Düşünceler

Dün sevgili İlkay’dan bir mesaj aldım. Meryem Suresi’nde geçen peygamber isimleri ile ilgili sonradan telefonda konuştuk. Surenin ne kadar anlamlı olduğu ve peygamberlere baktığımızda sadece Hz. Peygamber’in değil, tüm peygamberlerin anılması ve düşünülmesi üzerine sohbetimiz bitince kendi kendime düşündüm. Kur’an sadece öylesine yazılmış bir kitap değil neticede; üzerine düşünülmesi gereken, mana içinde mana barındıran muhteşem bir eser. Kitabı mukaddes yapan özelliği de bu bence. İsimleri geçen peygamberler üzerine ve günümüzdeki yaşam biçimlerimizi düşündüğümüzde, aslında ortak bir paydada buluşulan noktalar olduğunu fark ettim. Aslında daha önceden de düşünüyordum ama bazen insan daha derin düşündüğünde ve istişare ettiğinde farklı yerlerden de görebiliyor. Kendi fikirlerimi ve bakış açımı paylaştığım bu konuda hadi biraz beyin fırtınası yapalım.

Kur’an-ı Kerim’de “vezkur” (an/zikret) emri, sadece bizim anladığımız manada ismen anmak demek değildir. Daha derin, bilişsel, hatta bu konuda eylemsel bir süreci de kapsar. Nitekim Kur'an'ı yaşayan bir rehber olarak nitelendirirsek, bu konuda yazılanlar son derece tutarlı gözüküyor.

Arapçada zikir; unutulan bir şeyin yeniden hatırlanması, karanlıktan aydınlığa çıkışı temsil eden bir kelimedir esasen. Yani zikrettiğimizde aslında kendimize hatırlatmaktayızdır. Günlük hayatımızda; örneğin bir ilişki içinde, sınav anında, çalışma ortamında veya kriz anlarında kendimize nasıl ki bir şeyleri hatırlatırız, aynı onun gibi düşünün. Zor zamanlarda umut etmeyi, güzellikleri, doğru şeyleri hatırlamak için zikrederiz; yani düşünür, hatırlarız. Neyi hatırlarız? Çözüm yollarını, krizleri fırsata çevirme metotlarını, pratiklerimizi... Yani normal rutinlerimizde gerek duymadığımız ama kriz anlarında gerekli olan, unuttuğumuz ne varsa...

Peki, Meryem Suresi’ndeki peygamber isimlerinin bununla ne ilgisi var diyebilirsiniz? Ben şöyle bir bağlantı kurdum: Kur’an bizlere “bu peygamberleri an” derken, anmaktan öte yaşamda ifade ettikleri bir modelleme, bir çeşit arketip sunuyor olabilir mi? Neden olmasın? Hadi yakından bakalım:

 * Hz. Zekeriya: Saçları ağarmış, kemikleri zayıflamış, eşi kısır olan yaşlı bir peygamber. Yani bakıldığında hem biyolojik olarak bedensel bütünlüğü bir çocuk sahibi olmasına imkân vermeyecek durumda hem de eşi çocuk sahibi olamayacak bir kadın. Rasyonel temelli düşündüğümüzde “imkânsız” gözüken bir tablo. Bugün hayatlarımızda; hastane koridorlarında hastalığı son evresinde olan kanser hastaları, yıllardır cihaza bağlı yatanlar ya da yıllardır sınava hazırlanıp bir türlü atanamayan öğretmen ve memur adayları, maddi imkânı olmadığı için okuma şansı olmayan talebeler... Örnekler çoğaltılabilir. İşte bu durumda Hz. Zekeriya “ısrarcı bir umut” arketipi olarak karşımıza çıkıyor. Tüm bu olumsuz koşullarda dahi, içinde bulunduğu hâli ve imkânı veren Rabbinden ümit kesmeden, “imkânsız” kavramını reddediyor ve istiyor. Dua ediyor, vazgeçmiyor. Bize umutların bittiği, o iç sesimizin “olmaz” dediği noktada Hz. Zekeriya’yı anmak; bizi imkânsıza inandırmak ve vazgeçmemizi isteyen sesleri susturmak için kâfi değil mi? Sorunu kaynak yetersizliği ya da bedensel eksiklik olarak gördüğümüzde, Zekeriya’nın umudunu anmak bize güç, kuvvet ve dirayet vermez mi?

 * Hz. İbrahim: Babası Azer putperest bir adamdı. Hz. İbrahim babasına öfkeli veya üst perdeden konuşmak yerine, her daim “sevgili babacığım” diye başlayan cümlelerle hitap ederdi. “Sen cahilsin” veya “sen bilmiyorsun” diye onu aşağılamazdı. Babası onu taşlamakla veya kovmakla tehdit ettiğinde bile “Sana selam olsun, senin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” diyerek cevap verirdi. Hz. İbrahim; bize emek veren anne babalarımıza, fikirleri bizimle aynı olmasa dahi nezaketi, üslubu ve saygıyı temsil eden bir arketiptir. Bugün ailelerin veya aile büyüklerinin birbirlerine karşı üsluplarındaki değişimler göz önüne alınırsa, Hz. İbrahim’den örnek almamız gerektiğini fark ederiz. Kendisi ilim olarak önde olmasına rağmen asla karşısındakini cahillikle aşağılamamıştır.

 * Hz. Yahya: Daha küçücük bir çocukken kitaba ve bilgiye sarılmış bir isim olarak karşımıza çıkıyor. “Biz anlamayız, biz bilmeyiz” diyerek konfor alanından çıkmak istemeyenler için en güzel örnek değil midir? Çocuk yaşta bile kitap ve bilgiyle kendini yoğurup şefkatle birleştiren bu isim; bize “bilmiyorum, öğrenemem” demek yerine, okudukça ve araştırdıkça derinleşmek konusunda rehber bir arketiptir. İlim isteyene verilmişken, hâlâ insanların okumaması ve araştırmaması kendi tembelliklerinden değil de nedir? Başkasının okuyup araştırması ve hazır bilgiyi önümüze koyuvermesi bizi gerçekten geliştirebilir mi? Onca bilim insanı, yazar, akademisyen; bu buluşlara oturdukları yerden mi imza attılar? Arka plandaki emek görülmediği için sonuca bakıp hayranlık duymak yerine; emeğin, okumanın ve araştırmanın mahiyetini anlamak için Hz. Yahya gibi kendimizi bilgiye adamalıyız.

 * Hz. Meryem: Saflığın ve masumiyetin yegâne temsilcisi. Peygamber annesi. Üstelik kendisine atılan onca iftiraya rağmen... Böylesi ağır bir imtihanda sustu ve sadece işaret etti. Bugün herkes başına gelen kötü iftiralarda ortalığı ayağa kaldırıyor. Hatta evlilikler içinde; “kaynanam şunu dedi, görümcem böyle yaptı, arkadaşım şu yalanı bana isnat etti” gibi durumlar arkadaşlık ve aile ilişkilerinin çatırdamasına neden oluyor. Bir haksızlığa uğradığımızda elbette hakkımızı savunmamız gerekir lakin öyle anlar vardır ki, işini Rabbine bıraktığında sistem senin yerine farklı şekilde işler. Hz. Meryem gibi Allah’ın rahmetine sığınmak ve O'nun sistemine güvenmek insanı zihnen ve kalben rahatlatır. Çünkü biliriz ki; eğer bir zulüm karşısında gücümüz yetmiyorsa, Allah bizim yerimize konuşacaktır.

 * Hz. İsa: Başkalarının günahlarını ve kusurlarını ararken kendimize bakmamız gerektiğini yüzümüze çarpar. Hz. İsa döneminde din adamları, hata yapmış bir kadını cezalandırmak üzere Hz. İsa’ya getirirler. Hz. İsa topluluğa dönerek o muazzam cümleyi söyler: “İçinizde kim günahsızsa, ilk taşı o atsın.” İçlerindeki en yaşlısından başlamak üzere herkes sessizce ayrılır. Günümüzde birbirinin kusurunu anlatırken kendini hatasız zanneden insan, Hz. İsa’yı düşündüğünde dönüp içine bakması gerektiğini hatırlayabilir.

 * Hz. Musa ve Hz. Harun: Bize “ne kadar makam veya mevkide olursan ol” yardımlaşmanın ve birlik olmanın stratejik gücünü hatırlatan arketiplerdir. Hz. Musa bir peygamberdi ama Firavun gibi güçlü birinin karşısında desteğe ihtiyaç duydu. Hz. Harun’dan destek alarak birlik içinde Firavun’un karşısına dikildi. Bir işte ister yönetici ol ister müdür; ne kadar otorite sende olursa olsun, doğru insanlarla birlik içinde olmak seni daha güvenilir kılar. “Her şeyi ben yaparım” egosu yerine, eksiklerimizi başkalarının yetenekleriyle tamamlamak fikri bu iki isimle vücut bulur.

 * Hz. İsmail: Kur’an’da “Sadıku’l Va’d” (sözüne sadık) sıfatı ile anılır. Şartlar ne kadar zor olursa olsun, verilen sözlerin tutulması konusundaki hassasiyetin temsilidir. Bugün birçok insan birbirine “yaparız, hallederiz” diyerek verdiği sözün ciddiyetini düşünmüyor. Oysa söz, resmi bir imzadan farksızdır. Şikâyet ettiğimiz güven problemlerinin temelinde, sözlerin esnetilmesi yatar. En basiti, bir randevuya beş dakika bile gecikmemek bir yaşam prensibidir. Şartlar ne olursa olsun sözüne sadık kalmak ve gerçek bir “insan” olma erdemi için arketipimiz Hz. İsmail’dir.

 * Hz. İdris: Terzilik yapan ve astronomi (yıldız ilmi) ile ilgilenen bir peygamberdir. Hiçbir peygamber inancını bir kazanç aracı olarak kullanmamış, hepsinin bir mesleği olmuştur. Hz. İdris; zanaat, bilim ve inancı hayatında birleştirerek bize örnek olur. Bilimi dışlamadan kendini geliştiren bu model, modern insanın meslek, bilim ve inanç dengesini nasıl kurabileceğini simgeler.

 * Hz. Adem: Dönüşümü ifade eder. Yaptığı hatayı fark ettiğinde, hatasında ısrar etmek yerine sorumluluğu üzerine alarak dönüşüm için mücadele eder. İnsan hata yapar; ancak hatasını kabul edip düzeltme sorumluluğunu almadıkça ilerleyemez. Hz. Adem’i büyük yapan bu dürüstlüktür. Hayatımızdaki engellerde başkalarını suçlamak yerine, nerede yanlış karar aldığımızı kendimize itiraf etmeliyiz ki çözümler üretebilelim.

 * Hz. Nuh: Tarihin en uzun soluklu sabır, direnç ve sürdürülebilirlik örneğidir. Havada yağmur yok, yakınlarda deniz yok; ama o, kendisine tebliğ edildiği için gemisini inşa ediyor. Kimse ona inanmıyor. Kendi hayatlarımızı düşünelim: İnandığınız bir hayaliniz var, imkân yok ama siz çabalıyorsunuz. İnsanlar size “boş işler” diyor. Hz. Nuh bize sabrın, dış sesler yerine iç sese güvenmenin ve kendi gemimizi inşa etmenin arketipi olarak rehberlik eder.

 * Hz. İshak ve Hz. Yakup: Erdem ve bilginin kuşaklar arası aktarımını, tecrübenin ve sabrın önemini temsil ederler. Hz. Yakup, oğlu Yusuf ile imtihan edilip gözlerini kaybedecek kadar ağlamasına rağmen asla ümidini yitirmemiştir.

Sonuç Olarak

 * Hatalarımızla yüzleşmek için Hz. Adem gibi dürüstçe kendimize bakmayı,

 * Mantığın bittiği yerde Hz. Zekeriya gibi umut etmeyi,

 * Öğrenemem kalıplarını kırmak için Hz. Yahya gibi bilgiye sarılmayı,

 * Haksızlığa uğradığımızda Hz. Meryem gibi sükûnetle sisteme güvenmeyi,

 * İletişim sorunlarında Hz. İbrahim gibi nezaketi,

 * Yükün altında ezildiğimizde Hz. Musa ve Hz. Harun gibi iş birliği yapmayı,

 * Sözümüzü tutmakta Hz. İsmail gibi karakterli olmayı,

 * Hem mesleğimizi hem bilimimizi hem inancımızı Hz. İdris gibi birleştirmeyi,

 * Başkasını yargılamadan önce Hz. İsa’nın “ilk taş” uyarısını hatırlamayı,

 * Hayallerimiz için dış seslere rağmen Hz. Nuh gibi çabalamayı,

 * Birikimlerimizi geleceğe aktarmada Hz. İshak ve Hz. Yakup’un sabrını...

Hatırlayarak, zikrederek düşünebilir ve kendimize yaşam rehberi edinebiliriz. Doğrusunu elbette Rabbim bilir lakin ben Kur’an’ın zaman üstü bir kitap ve bir yaşam rehberi olduğunu her daim şiar edindiğim için fikirlerimi paylaştım. Umarım kalplere şifa olur.

Türkan Beyaz 

Şubat, 2026